Zarzuty

Zarzuty, które tu można wysunąć, da się sprowadzić do kilku zasadniczych punktów: a. zbyt powierzchowne omówienie wczesnej młodości Berwińskiego (wpływy rodzinne i towarzyskie, stosunki z Morawskim i Raczyńskim) oraz ważnego okresu przejściowego: 1849—1855; b. częste nieuwzględnianie chronologii omawianych wierszy, co w wielu wypadkach spowodowało błędne przedstawienie rozwoju ideologicznego poety; c. mało precyzyjna interpretacja niektórych utworów Berwińskiego, odbijająca się później na charakterystyce całej jego twórczości; d. zbyt pobieżne potraktowanie „regresu" ideologicznego poety, a przede wszystkim przyczyn tego regresu oraz jego objawów w twórczości literackiej i naukowej Berwińskiego; e. niedostateczne uwzględnienie wpływów literackich, jakim ulegał Berwiński przy pisaniu utworów zawartych w tomiku brukselskim (nie chodzi tutaj o wpływy formalno literackie, ale o ideowoliterackie); f. zbyt marginesowe omówienie artyzmu Berwińskiego oraz zagadnień związanych z jego stylem i językiem, co wielokrotnie doprowadziło do sądów nieumotywowanych, a nawet zupełnie niesłusznych.